Haziran 2026 dış ticaret verileri bize ne söylüyor?
Haziran 2026'da Türkiye'nin ihracatı geçen yılın aynı ayına göre %21,9 artarak 24,94 milyar dolara, ithalatı ise %23,1 artarak 35,32 milyar dolara ulaştı. Ocak–Haziran döneminde ise ihracat %3,6, ithalat ise %4,6 arttı.
İlk bakışta şu soru akla geliyor:
- İhracat artıyorsa ithalat neden aynı anda artıyor?
Birçok kişi ihracat ile ithalatı birbirinin alternatifi olarak düşünür. Oysa Türkiye gibi üretim yapısında ithal girdilerin önemli yer tuttuğu ekonomilerde bu iki değişken çoğu zaman birlikte hareket eder.
Bu yazıda, 2021–2025 dönemine ait aylık dış ticaret verilerini kullanarak bu ilişkiyi basit istatistiksel analizlerle incelemeye çalışıyorum.
Veriler ne gösteriyor?
Grafik incelendiğinde ihracat ve ithalat serilerinin büyük ölçüde aynı yönlü hareket ettiği görülmektedir.
Pandemi sonrası toparlanma, küresel talepteki değişimler ve üretim hacmindeki artış dönemlerinde hem ihracat hem de ithalat birlikte yükselmektedir.
Bu gözlemi sayısal olarak test etmek amacıyla öncelikle iki seri arasındaki korelasyon hesaplanmıştır.
İlk bulgu: Güçlü pozitif ilişki
2021–2025 dönemine ait aylık veriler için hesaplanan Pearson korelasyon katsayısı yaklaşık 0,70'tir.
Bu değer,
- ihracat arttığında ithalatın da çoğu zaman arttığını
göstermektedir.
Ancak burada önemli bir metodolojik ayrım yapmak gerekir.
- Korelasyon nedensellik değildir.
Yani bu sonuç tek başına "ithalat ihracatı artırıyor" anlamına gelmez.
Bu nedenle ilişkiyi biraz daha ayrıntılı incelemek amacıyla basit bir logaritmik regresyon analizi uygulanmıştır.
İkinci bulgu: İthalat ile ihracat arasında güçlü bir ilişki var
Kurulan model aşağıdaki gibidir:
ln(Ihracat)=α+βln(Ithalat)+ε
Analiz sonuçları:
| Gösterge | Sonuç |
|---|---|
| Gözlem sayısı | 60 |
| Katsayı (β) | 0,927 |
| R² | 0,531 |
| p-değeri | <0,001 |
Bu sonuçlara göre;
- İthalattaki %1'lik artış, ihracatta ortalama %0,93'lük artışla ilişkilidir.
Ayrıca model, ihracattaki değişimin yaklaşık %53'ünü açıklamaktadır.
Başka bir ifadeyle ithalat ile ihracat arasında yalnızca görsel değil, istatistiksel olarak da güçlü bir ilişki bulunmaktadır.
Bu ilişkinin ekonomik nedeni ne olabilir?
Türkiye'nin ihracatının önemli bir bölümü;
- ithal ara malları,
- ithal enerji,
- ithal makine,
- elektronik bileşenler,
- kimyasal girdiler
kullanılarak gerçekleştirilmektedir.
Dolayısıyla ihracatın artması çoğu zaman üretimin artması anlamına gelir.
Üretimin artması ise daha fazla ara malı ithalatını beraberinde getirir.
Bu nedenle Türkiye'de ihracat ve ithalatın aynı anda yükselmesi şaşırtıcı değildir.
Basit bir örnek
Bir otomobil üreticisini düşünelim.
Firma;
- motoru Almanya'dan,
- elektronik sistemleri Güney Kore'den,
- batarya hücrelerini Çin'den,
- bazı özel parçaları İtalya'dan
ithal ediyor.
Bu parçalar Türkiye'de işleniyor, monte ediliyor ve ardından otomobil Avrupa'ya ihraç ediliyor.
Dolayısıyla ihracat gerçekleşmeden önce önemli miktarda ithalat yapılmış oluyor.
Bu durum sadece Türkiye'ye özgü değil
Aslında küresel değer zincirlerinin hâkim olduğu günümüz ekonomisinde birçok ihracatçı ülke benzer bir yapıya sahiptir.
Çin, Güney Kore, Vietnam, Polonya ve Meksika gibi ülkeler de ihracat yapabilmek için önemli miktarda ara malı ithal etmektedir.
Dolayısıyla mesele ithalat yapmak değildir.
Asıl önemli olan;
- ithal edilen girdilerin yüksek katma değerli ürünlere dönüştürülebilmesidir.
Türkiye açısından asıl mesele
Türkiye açısından temel sorun ithalat yapılması değil,
üretimde kullanılan yerli katma değerin istenilen seviyeye ulaşamamasıdır.
İthal girdilere bağımlılık arttıkça;
- döviz ihtiyacı yükselmekte,
- cari denge üzerinde baskı oluşmakta,
- kur hareketleri üretim maliyetlerini daha hızlı etkilemektedir.
Bu nedenle sürdürülebilir ihracat artışı yalnızca daha fazla ihracat yapmakla değil;
- yerli ara malı üretimini artırmak,
- teknoloji yoğun sektörleri geliştirmek,
- yüksek katma değerli üretime yönelmek
ile mümkün olacaktır.
Sonuç
Haziran 2026 dış ticaret verileri bize önemli bir gerçeği yeniden hatırlatmaktadır.
Türkiye'de ihracat ile ithalat birbirinden bağımsız hareket eden iki değişken değildir.
2021–2025 dönemine ait aylık veriler üzerinde yapılan analizler, bu iki değişken arasında güçlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunduğunu göstermektedir.
Elbette bu analiz tek başına nedensellik ortaya koymamaktadır. Ancak elde edilen bulgular, Türkiye'nin üretim yapısında ithal ara mallarının önemli yer tuttuğuna ilişkin literatür ve sektörel gözlemlerle uyumludur.
Dış ticaret performansını değerlendirirken yalnızca ihracat rakamlarına odaklanmak yeterli değildir. Aynı zamanda bu ihracatın ne kadarının yerli katma değer içerdiği ve hangi ölçüde ithal girdilere dayandığı da dikkate alınmalıdır.
Analiz Notu
Bu yazıda kullanılan korelasyon ve regresyon analizleri, TÜİK'in 2021–2025 dönemine ait aylık ihracat ve ithalat verileri kullanılarak Excel ortamında hesaplanmıştır. Analiz, iki değişken arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlamakta olup tek başına nedensellik iddiasında bulunmamaktadır.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder